Hỏi – ngã: chuyện như đùa!

Posted: Tháng Mười 21, 2011 in Ngôn ngữ

Trong truyện vừa Ngôi trường đi xuống của nhà văn Vũ Hạnh (Tạp chí Văn ấn hành tại Sài Gòn năm 1966, NXB Văn Nghệ TP.HCM in lại năm 1988 và NXB Đà Nẵng tái bản năm 2002), có nhân vật “thi sĩ – giáo sư” Đỗ Văn Chỉ, biệt hiệu Hồng Hoa Phượng Điệp. Bằng lối viết hài hước chua cay, Vũ Hạnh mô tả nhân vật Đỗ Văn Chỉ thế này: “Ông tuyên bố rằng thi hào không cần phải giỏi chính tả và chỉ giáo viên tiểu học mới bận tâm đến môn bần tiện ấy. Hơn nữa, theo ông, cứ nhìn dọc các dãy phố Sài Gòn thì rõ: biết bao cửa hiệu ăn đều viết chữ phở với cái dấu ngã kỳ cục mà người ta vẫn kéo vô ăn uống ào ào, đâu có cảm thấy mất ngon vì không chịu dùng dấu hỏi? Chính thuốc Tam-tinh-hải-cẩu-bổ-thận-hoàn lại viết toàn bằng dấu ngã ở trên tất cả các tấm quảng cáo to tướng mà vẫn bán chạy suốt mấy mươi năm nay rồi, đâu có gì sai chút dấu mà không công hiệu? Tóm lại, theo giáo sư Chỉ, thì môn chính tả quả là một xa xỉ phẩm, trong đó phân biệt các dấu hỏi, ngã là việc buồn cười!”.

Ngỡ đâu mỗi một nhân vật hư cấu “thi sĩ – giáo sư” Đỗ Văn Chỉ bạo phổi phát ngôn vung vít như thế, chẳng dè thực tế hiện nay cũng có “văn nghệ sĩ – trí thức” nói tương tự. Ví như một nữ diễn viên tên tuổi, gốc gác ở một tỉnh miền Tây Nam Bộ, từng lấy bằng cử nhân Ngữ Văn trong nước và tốt nghiệp đạo diễn sân khấu ở nước ngoài. Khi có kẻ góp ý về một văn bản do chính diễn viên ấy viết tay lộn tùng phèo dấu hỏi với dấu ngã, chị ta nhún vai:

– Chuyện nhỏ! Thì dấu hỏi hay dấu ngã, mình cũng đọc như nhau. Vậy khi viết, phân biệt làm gì cho mệt?

Phân biệt dấu hỏi với dấu ngã là quy tắc chính tả Việt ngữ được thống nhất trên toàn quốc. Chẳng biết đó có phải là “chuyện nhỏ” không, nhưng trường hợp có thật vừa nêu đúng là “chuyện như đùa”.

Cầm chắc rằng nhân vật hư cấu Đỗ Văn Chỉ là người miền Trung hoặc miền Nam. Dân gốc hai miền này phát âm không phân biệt thanh hỏi và thanh ngã. Trong khi đó, hầu hết dân miền Bắc phát âm thanh hỏi khác ngã một cách rõ ràng. Tuy nhiên, phần lớn người miền Trung và miền Nam có thực học đều viết đúng, hoặc ít nhất cũng hạn chế tối đa sự nhầm lẫn dấu hỏi với dấu ngã khi viết. Bởi, người ta ý thức được tiếng Việt chuẩn phải đủ 6 thanh: ngang, sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng. Nhiều phương ngữ, thổ ngữ – cả ở miền Bắc – chỉ có 5 thanh, thậm chí 4 thanh. Nhưng đó là phát âm. Còn chính tả lại thể hiện đầy đủ 6 thanh, nếu vô tình hay cố ý tước bỏ bớt thanh nào đấy thì có thể gây hiểu lầm.

Với dấu hỏi và dấu ngã, chỉ cần xem xét các ví dụ với phụ âm đầu b sau đây cũng đủ thấy nếu lẫn lộn thì ngữ nghĩa biến đổi “một trời, một vực”:

Bả: bà ấy / mồi nhử (bả chuột, bả vinh hoa).

Bã: rời, nát, nhạt nhẽo (giò bã) / mệt rã rời / phần cái, phần xác còn lại sau khi chiết hết nước cốt (bã mĩa, bã rượu).

Bảo: nói (gọi dạ, bảo vâng) / quý hóa (bảo bối, bảo vật)

Bão: gió lớn, có sức tàn phá dữ dội / quặn bụng (đau bão).

Bẩy: nâng vật nặng nhờ tác động lên đòn có điểm tựa.

Bẫy: dụng cụ hoặc phương thức lừa bắt đối tượng nào đó.

Bỉ: phỉ báng, khinh rẻ (bỉ mặt, thô bỉ).

Bĩ: xui rủi (bĩ cực, thái lai).

Bổng: thu nhập ngoài lương (bổng lộc) / nâng cao lên trong khoảng không (nhấc bổng).

Bỗng: bã rượu hoặc rau có ủ chua (giấm bỗng)/ bất ngờ (bỗng dưng, bỗng nhiên).

Một chuyện tiếu lâm kể rằng có anh nọ buôn bán cùng lúc 2 mặt hàng: hải sản và gốm sứ. Một cô bạn gái ở tỉnh xa đánh bức điện tín cho anh: Gửi gấp 100 đĩa. Số là cô vừa đọc thư anh ấy, có đoạn viết rằng vừa mới nhập loại đĩa / dĩa sứ men lam rất đẹp. Oái oăm thay! Nhân viên bưu điện lại chuyển điện văn thế này: Gửi gấp 100 đỉa. Kết cục là cô gái kia bị một phen kinh hãi vì nhận được lô hàng gồm cả trăm con đồn đột, tức loài… đỉa biển!

Tất nhiên, đấy là chuyện khôi hài, nhưng hàm ý mang tính cảnh báo: chớ nhầm lẫn dấu hỏi với dấu ngã khi viết chữ quốc ngữ.

Viết đúng dấu hỏi và dấu ngã nói riêng, đúng chính tả nói chung, không chỉ chứng tỏ sự tôn trọng tiếng Việt, mà còn bộc lộ phần nào trình độ học vấn. Giám đốc một công ty “ăn nên làm ra” ở TP.HCM tuyên bố:

– Với hồ sơ xin vào làm công ty chúng tôi, riêng đơn xin tuyển nhân viên là chúng tôi yêu cầu viết tay. Dù đương sự có bằng cấp cỡ nào, nhưng đọc thấy lá đơn viết sai chính tả tiếng Việt thì chúng tôi rất nghi ngờ về trình độ.

Thực tế cho thấy, muốn viết đúng hỏi – ngã, cần đọc kỹ và viết nhiều. Gặp từ ngữ chưa rõ ràng bỏ dấu, nên tra từ điển, nhất là các loại từ điển chính tả; chẳng hạn Từ điển chính tả phổ thông của nhiều soạn giả (NXB Văn Hóa, Hà Nội, 1963), Việt ngữ chánh tả tự vị của Lê Ngọc Trụ (NXB Khai Trí, Sài gòn, 1972), Từ điển chính tả mini của Hoàng Tuyền Linh và Vũ Xuân Lương (NXB Đà Nẵng, 1995), Từ điển chính tả tiếng Việt của Hoàng Phê, Lê Anh Hiên, Đào Thản (NXB Giáo Dục, Hà Nội, 1998), v.v.

Ngành giáo dục – đặc biệt là các bậc học phổ thông – có vai trò cực kỳ quan trọng đối với việc hình thành ý thức tôn trọng chính tả tiếng Việt một cách có hệ thống, không xem việc thả dấu hỏi “lộn sòng” dấu ngã là… chuyện như đùa.

Phanxipăng
Tài Hoa Trẻ 209 (1-5-2002)

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s